ديگر . « 1 » مؤلف : اما اينكه گفت : وجه به مناسبتى كه بين صورت و سطح برونى هر چيز هست به طور مجاز بر همان سطح برونى هر چيز هم اطلاق مىشود ، حرف صحيحى است ، زيرا كه ما خود نيز از اين گونه تطورات در الفاظ و معانيشان مىبينيم ، ليكن اينكه گفت : در آيات فوق مقصود از « وجه » ، ذات است ، مخالف با تحقيق است ، براى اينكه ذات چيزى براى چيز ديگرى هيچوقت جلوه و ظهور نمىكند ، تنها و تنها ظاهر و سطح برونى و اسماء و صفات است كه براى موجود ديگرى جلوه مىكند ، و معرفت اين موجود ، تنها متعلق به همان ظواهر موجود ، مرئى مىشود نه بذات آن ، البته از همين ظواهر پى به ذاتش هم برده مىشود و ليكن چنين هم نيست كه بتوان مستقيما با ذات چيزى تماس گرفت ، آرى ما با حواس خود از موجودات خارج ، ابتدا تنها همان صفات و اشكال و خطوط و الوان و ساير كيفيتها را درك مىكنيم ، نه جوهر و ذات آنها را ، آن گاه از آن صفات و الوان پى به ذات آنها مىبريم ، و به خود مىگوييم لا بد ذاتى و جوهرى دارد كه اين عوارض بر آن عارض مىشوند ، براى اينكه اين عوارض ، ذاتى را لازم دارد كه بر آن عارض شود ، و آن ذات اين عوارض را حفظ نمايد . پس اينكه مىگوييم : « ذات زيد » در حقيقت معنايش حقيقتى است كه نسبت آن به اوصاف و خواص زيد ، مثل نسبت ما است به اوصاف و خواص ما ، پس درك ذات ، دركى است فكرى كه جز با استدلال و قياس فكرى مورد علم و معرفت قرار نمىگيرد و وقتى ممكن نبود كه ذات اشياء ، متعلق علم ما قرار گيرند و تنها راه معرفت به ذوات استدلال به اوصاف و آثار بود ، پس به ذات خداى تعالى نيز نمىتوانيم پى ببريم ، بلكه اين دليل در باره خداى تعالى روشنتر است ، براى اينكه به طور كلى علم و معرفت يك نوع تحديد فكرى است ، و ذات مقدس خداى تعالى بى حد و نهايت است و قابل تحديد نمىباشد ، چنان كه خودش فرمود : « وَعَنَتِ الْوُجُوه لِلْحَيِّ الْقَيُّومِ » « 2 » و نيز فرموده : « وَلا يُحِيطُونَ بِه عِلْماً » « 3 » . و ليكن از آنجايى كه وجه ( روى ) هر چيز همان قسمتى است كه ديگران با آن مواجه مىشوند ، از اين جهت مىتوان گفت : از هر چيزى آن قسمتى كه به آن اشاره مىشود نيز وجه

--> ( 1 ) مفردات راغب ص 513 ( 2 ) و خوار و ذليل باشند روىها در روز قيامت از براى خداى زنده و قيوم ( گرداننده دستگاه آفرينش و هر چه در آنست ) . سوره طه آيه 111 ( 3 ) و به او احاطه علمى پيدا نمىكنند . سوره طه آيه 110